اینترنت کودک در ایران؛ از محدودسازی تا حق دسترسی، آموزش و مسئولیت مشترک

منبع تنظیم این گزارش: این متن بر اساس سه گزارش منتشرشده درباره نشست «اینترنت کودک در ایران» در رسانه‌های دیجیاتو، زومیت و پیوست بازنویسی و تنظیم شده است و در آن تلاش شده چیزی خارج از محورهای مطرح‌شده در همین گزارش‌ها اضافه نشود.

نشست تخصصی «اینترنت کودک در ایران» به همت کدومو و با حضور حسام‌الدین قاسمی، کارشناس کدومو و دبیر نشست، حورا تهرانی، پژوهشگر حوزه سواد رسانه و خانواده، و مرضیه ادهم، پژوهشگر حوزه کودک و اینترنت، برگزار شد. این نشست با تمرکز بر یکی از مسائل مهم زیست دیجیتال امروز کودکان شکل گرفت؛ مسئله‌ای که تنها به محدودسازی، فیلترینگ یا کنترل دسترسی خلاصه نمی‌شود، بلکه با حق دسترسی کودک، امنیت آنلاین، سواد رسانه‌ای، نقش والدین، مسئولیت حکمرانی و عملکرد پلتفرم‌ها ارتباط مستقیم دارد.

در این نشست تأکید شد که اینترنت کودک نباید به معنای اینترنت طبقاتی یا ایجاد محدودیت‌های تازه برای کاربران فهمیده شود. مسئله اصلی، ایجاد محیطی امن، متناسب با سن کودک و همراه با حفظ حق دسترسی اوست. کودکان امروز بخشی از کاربران واقعی اینترنت هستند و نمی‌توان حضور آن‌ها در فضای دیجیتال را نادیده گرفت یا صرفاً با نگاه منع‌محور به آن پاسخ داد.

نمایی از نشست تخصصی «اینترنت کودک در ایران

اینترنت کودک؛ مسئله‌ای فراتر از فیلترینگ

یکی از محورهای اصلی نشست، تفکیک مفهوم «اینترنت کودک» از برداشت‌هایی مانند فیلترینگ، اینترنت طبقاتی یا محدودسازی عمومی بود. در این بحث مطرح شد که هر بار سخن از اینترنت کودک به میان می‌آید، بخشی از افکار عمومی به دلیل تجربه‌های پیشین سیاست‌گذاری اینترنت در کشور، نسبت به آن بی‌اعتماد می‌شود. همین بی‌اعتمادی باعث می‌شود حتی طرح‌هایی که ممکن است با هدف حفاظت از کودک یا رده‌بندی سنی طراحی شده باشند، در نگاه مردم به‌عنوان مقدمه‌ای برای محدودیت‌های گسترده‌تر تلقی شوند.

در نشست تأکید شد که اینترنت کودک زمانی معنا دارد که کودک به‌عنوان یک کاربر مستقل و دارای حق دسترسی شناخته شود. این حق دسترسی البته باید متناسب با سن، نیازها و آسیب‌پذیری‌های کودک باشد. بنابراین، هدف از طرح موضوع اینترنت کودک، حذف کودک از فضای آنلاین نیست، بلکه ایجاد شرایطی است که کودک بتواند با کمترین آسیب و بیشترین بهره‌مندی از اینترنت استفاده کند.

تغییر زیست دیجیتال کودکان پس از کرونا

بخش مهمی از گفت‌وگوها به تغییر الگوی استفاده کودکان از اینترنت پس از دوران کرونا اختصاص داشت. با آغاز آموزش‌های آنلاین، تلفن همراه و ابزارهای دیجیتال بیش از گذشته در اختیار کودکان قرار گرفت و همین موضوع باعث شد حضور آن‌ها در پلتفرم‌ها و شبکه‌های اجتماعی افزایش یابد. در ادامه، بسیاری از کودکان وارد فضاهایی شدند که لزوماً متناسب با سن آن‌ها نبود.

در همین روند، پدیده‌هایی مانند کودک‌بلاگرها پررنگ‌تر شد و کودکان بیش از گذشته در معرض محتواها، ارتباطات و تجربه‌هایی قرار گرفتند که برای آن‌ها طراحی نشده بود. از سوی دیگر، گسترش فیلترینگ و نیاز عمومی به استفاده از فیلترشکن باعث شد برخی کودکان حتی در دسترسی به وی‌پی‌ان و دور زدن محدودیت‌ها از والدین خود جلوتر باشند. این وضعیت، نسبت سنتی والد و کودک در حوزه فناوری را دگرگون کرده و نقش نظارتی والدین را با چالش جدی مواجه کرده است.

گفت‌وگو درباره نسبت کودک، خانواده و اینترنت

حق دسترسی در کنار حق حفاظت

یکی از نکات محوری نشست این بود که کودک فقط نیازمند حفاظت نیست؛ بلکه حق دسترسی، آموزش، سرگرمی و مشارکت نیز دارد. در بسیاری از سیاست‌گذاری‌ها، بخش حفاظت پررنگ می‌شود اما سایر حقوق کودک، از جمله حق دسترسی به اطلاعات و حضور معنادار در فضای دیجیتال، کمتر مورد توجه قرار می‌گیرد.

بر این اساس، اینترنت کودک باید بر تعادل میان دو حق مهم استوار باشد: حق حفاظت و حق دسترسی. اگر تنها بر حفاظت تأکید شود، نتیجه آن می‌تواند حذف کودک از بخشی از زیست دیجیتال و عقب‌ماندگی مهارتی باشد. اگر هم حق دسترسی بدون توجه به آسیب‌پذیری کودک رها شود، کودک در برابر محتواها، ارتباطات و تجربه‌های نامتناسب قرار می‌گیرد. مسئله اصلی، پیدا کردن نقطه تعادل میان این دو سویه است.

والدین؛ میان مسئولیت، ناتوانی و بحران مشروعیت

در نشست، نقش والدین یکی از اصلی‌ترین محورهای بحث بود. والدین در نگاه نخست، نزدیک‌ترین و مهم‌ترین بازیگران در مراقبت از کودک هستند، اما در عمل بسیاری از آن‌ها برای مواجهه با زیست دیجیتال فرزندان خود آمادگی کافی ندارند. بخشی از والدین از جهان آنالوگ به جهان دیجیتال مهاجرت کرده‌اند، در حالی که کودکان امروز از ابتدا در فضای دیجیتال رشد کرده‌اند. این فاصله نسلی باعث شده والدین در بسیاری از موارد از نظر مهارت، آگاهی و حتی تسلط فنی از فرزندان خود عقب‌تر باشند.

از سوی دیگر، نظارت والدین تنها زمانی اثرگذار است که از نگاه کودک مشروعیت داشته باشد. وقتی کودک می‌بیند والدین خود رفتار رسانه‌ای کنترل‌شده‌ای ندارند یا برای دسترسی به ابزارهای دیجیتال حتی به کمک فرزندشان نیازمندند، پذیرش نظارت والدین برای او دشوارتر می‌شود. به همین دلیل، توانمندسازی والدین فقط به معنای دادن ابزارهای کنترلی نیست؛ بلکه شامل آموزش، خودکنترلی رسانه‌ای، مهارت گفت‌وگو، شناخت فضای آنلاین و توانایی هدایت‌گری است.

طرح مسئله درباره حق دسترسی، امنیت و آموزش در اینترنت کودک

ابزارهای کنترلی کافی نیستند

یکی دیگر از موضوعات مطرح‌شده، محدودیت ابزارهای کنترل والدین بود. این ابزارها در ظاهر می‌توانند بخشی از مراقبت دیجیتال را ممکن کنند، اما در شرایطی که استفاده از فیلترشکن و وی‌پی‌ان رایج است، کارایی آن‌ها با مشکل روبه‌رو می‌شود. وقتی کاربران بزرگسال برای دسترسی به اطلاعات مجبور به دور زدن محدودیت‌ها هستند، نمی‌توان انتظار داشت همان قواعد برای کودکان به‌صورت مؤثر و پایدار عمل کند.

در نتیجه، اینترنت کودک را نمی‌توان صرفاً با ابزارهای فنی یا نرم‌افزارهای کنترل والدین سامان داد. این ابزارها در بهترین حالت بخشی از راه‌حل هستند، نه تمام آن. راه‌حل کامل‌تر نیازمند ترکیب آموزش، سیاست‌گذاری درست، اعتماد عمومی، نقش‌آفرینی خانواده، مسئولیت‌پذیری پلتفرم‌ها و طراحی محیط‌های متناسب با سن کودک است.

خلأ آموزش سواد رسانه‌ای

در نشست بر این نکته تأکید شد که آموزش سواد رسانه‌ای باید از سنین پایین آغاز شود و نباید آن را به زمانی موکول کرد که کودک یا نوجوان با بحران مواجه شده است. سواد رسانه‌ای یک آموزش دیرهنگام و مقطعی نیست؛ بلکه بخشی از فرآیند تربیت کودک در جهان امروز است.

با وجود چند دهه حضور اینترنت در ایران، همچنان خلأ آموزشی جدی در این حوزه دیده می‌شود. خانواده‌ها، مدارس و نظام آموزشی ابزار کافی و به‌روز برای آموزش نسل جدید در اختیار ندارند. در حالی که کودکان به‌طور طبیعی با شبکه‌های اجتماعی، بازی‌ها، پلتفرم‌های ویدئویی و حتی ابزارهای هوش مصنوعی مواجه می‌شوند، چارچوب آموزشی مشخص و متناسبی برای همراهی با این واقعیت وجود ندارد.

حکمرانی اینترنت کودک؛ از منع‌محوری تا حق‌محوری

در بخش سیاست‌گذاری، مسئله اصلی این بود که حکمرانی اینترنت کودک نباید صرفاً بر منع، انسداد و محدودیت استوار باشد. در سال‌های گذشته، نگاه غالب در بسیاری از سیاست‌ها بیشتر محافظت‌محور و سلبی بوده و همین مسئله باعث کاهش اعتماد عمومی شده است. وقتی مردم احساس کنند هر سیاست جدیدی در حوزه اینترنت می‌تواند به محدودیت بیشتر منجر شود، حتی طرح‌هایی که درباره حفاظت از کودک مطرح می‌شوند نیز با بدبینی مواجه خواهند شد.

در نشست تأکید شد که مسئولیت اینترنت کودک میان بازیگران مختلف تقسیم شده است؛ اما این تقسیم مسئولیت نباید به معنای فرار از پاسخگویی باشد. حکمرانی، خانواده‌ها، پلتفرم‌ها، نظام آموزشی و رسانه‌ها هرکدام نقش خاص خود را دارند. با این حال، سیاست‌گذار باید مسیر را روشن کند، از تصمیم‌های سلیقه‌ای فاصله بگیرد و به جای تنظیم‌گری تحمیلی، به سمت تنظیم‌گری مشارکتی حرکت کند.

گفت‌وگو درباره سیاست‌گذاری، خانواده و مسئولیت اجتماعی در اینترنت کودک

عدالت دیجیتال و شکاف میان خانواده‌ها

یکی از نگرانی‌های مطرح‌شده، شکاف میان خانواده‌ها در دسترسی به آموزش، ابزارهای کنترلی و محتوای مناسب بود. خانواده‌هایی که از نظر اقتصادی، آموزشی و رسانه‌ای برخوردارترند، امکان بیشتری برای استفاده از آموزش‌های خصوصی، ابزارهای حفاظتی و محتوای باکیفیت دارند. اما خانواده‌هایی که چنین امکانی ندارند، ممکن است یا کودک را در فضای آنلاین رها کنند یا از ترس آسیب‌ها، دسترسی او را بیش از حد محدود کنند.

این وضعیت می‌تواند به دو آسیب هم‌زمان منجر شود: از یک سو کاهش حق حفاظت کودک و از سوی دیگر کاهش حق دسترسی او. بنابراین، اینترنت کودک تنها مسئله خانواده‌های آگاه یا طبقات برخوردار نیست؛ بلکه مسئله‌ای عمومی است که با عدالت دیجیتال و برابری فرصت‌ها ارتباط دارد.

رده‌بندی سنی و ضرورت استاندارد واحد

در نشست همچنین به مسئله رده‌بندی سنی محتوا اشاره شد. مواجهه کودک با محتوا باید متناسب با سن، مرحله رشد و توانایی درک او باشد. یک محتوای واحد ممکن است برای کودک خردسال آسیب‌زا باشد، اما برای نوجوان یا جوان قابل مدیریت تلقی شود. بنابراین، نمی‌توان یک نسخه ثابت برای همه سنین در نظر گرفت.

در این زمینه، نبود استاندارد واحد و یکپارچه در کشور یکی از چالش‌های جدی است. نهادهای مختلف ممکن است معیارهای متفاوتی برای رده‌بندی محتوا داشته باشند و همین مسئله باعث سردرگمی خانواده‌ها، تولیدکنندگان محتوا و پلتفرم‌ها می‌شود. رده‌بندی سنی زمانی اثرگذار است که هم استاندارد مشخص داشته باشد و هم ضمانت اجرایی و فهم عمومی نسبت به آن شکل بگیرد.

جمع‌بندی

نشست «اینترنت کودک در ایران» نشان داد که مسئله کودک و اینترنت را نمی‌توان با یک پاسخ ساده حل کرد. این موضوع نه با رهاسازی کودک در فضای آنلاین قابل مدیریت است و نه با محدودسازی کامل و نگاه صرفاً سلبی. نقطه کانونی بحث، رسیدن به تعادلی میان حق دسترسی، حق حفاظت، آموزش، امنیت، مشارکت خانواده و مسئولیت سیاست‌گذار است.

اینترنت کودک باید از دل اعتماد عمومی، آموزش سواد رسانه‌ای، توانمندسازی والدین، طراحی متناسب پلتفرم‌ها، رده‌بندی سنی روشن و حکمرانی حق‌محور شکل بگیرد. اگر کودک به‌عنوان کاربر واقعی اینترنت به رسمیت شناخته شود، سیاست‌گذاری نیز باید به جای حذف یا کنترل صرف، شرایط حضور امن، آگاهانه و تدریجی او را در فضای دیجیتال فراهم کند.

منابع

این گزارش بر اساس پوشش خبری سه رسانه زیر تنظیم شده است:

دیجیاتو: «کارشناسان حوزه کودک و اینترنت: سیاستگذاران اینترنت به والدین هم به چشم کودک نگاه می‌کنند»

زومیت: «اینترنت کودک در ایران؛ ایجاد تعادل میان امنیت، آموزش و آزادی انتخاب، نه اعمال فیلترینگ و طرح‌های طبقاتی»

پیوست: «کارشناسان حوزه اینترنت کودک: اینترنت کودک با محدودسازی ساخته نمی‌شود»