پژوهش های ما

معیارهای ارزیابی
در انتخاب محصول رسانه‌ای مناسب ما همراه خانواده‌ها هستیم تا با بررسی و ارزیابی معیارها، انتخاب مناسبی برای فرزندانشان داشته باشند.
معرفی معیارهای ارزیابی محصولات رسانه‌ای:
خشونت
خشونت آن دسته از کنش‌هایی است که به‌صورت فیزیکی یا غیرفیزیکی در برابر شرایط نامطلوب یا گره‌های ایجاد شده در برابر رشد آدمی اعمال می¬شود. عوامل فردی، محیطی، روانی و اجتماعی چهار عامل اصلی ایجاد خشونت هستند. این رفتار یا کنش می¬تواند فردی یا جمعی بوده و دامنۀ آن از تحقیر و توهین و تجاوز و ضرب‌وجرح تا تخریب اموال و دارایی طرف مقابل و قتل او گسترده است. تأثیرات این رفتار یا کنش می¬تواند کوتاه‌مدت، میان‌مدت یا بلندمدت بوده و لطمات جسمی، مالی و معنوی برای شخص یا اشخاصی همراه داشته باشد.
اصول موردِتوجه یا پیش‌فرض‌ها در مواجهه با خشونت رسانه‌ای
بدون ‌شک، رویکردهای بسیار گوناگونی درمورد نمایش خشونت وجود دارد؛ ازلحاظ نمایش بصری، خشونت را می‌توان به‌گونه‌ای آشکار و بی‌پرده به روی صحنه آورد یا می‌توان برنامه را طوری تنظیم کرد که خشونت در صحنه‌ای خارج از داستان اتفاق بیفتد؛ عمل خشن را می‌توان به‌صورت نمای نزدیک یا دور نمایش داد؛ در نحوۀ طرح شخصیت‌هایی که دست به کارهای خشونت‌آمیز می‌زنند و در انگیزۀ آن‌ها برای اِعمال خشونت نیز تفاوت‌های فراوانی وجود دارد؛ همچنین پیامدهای خشونت، ازجمله درد و رنج قربانیان و سرنوشت شخصیت مهاجم را می‌توان به گونه‌های مختلفی نمایش داد.
به‌طورِخلاصه، همۀ نماهایی که از خشونت بر صحنه عرضه می‌شود یکسان نیست و دارای تفاوت‌های معنا‌داری است و با توجه به سن و حالات روحی و روانی مخاطب تاثیرات متفاوتی خواهد گذاشت.
سه مدل از خشونت که در محصولات رسانه‌ای مورد ارزیابی قرار می‌گیرد:
۱٫ فیزیکی: آن دسته از خشونت‌هایی که به‌صورت فیزیکی در قالب درگیری‌ها یا تیراندازی‌ها و… رخ می‌دهد. مثل چک‌زدن، پرتاب اشیاء، کشتن و…. .
۲٫ روانی: آن دسته از خشونت‌هایی که تأثیراتش لزوماً آشکار نبوده و در قالب رفتارها یا گفتارهایی بیان می‌شود که برای فرد دریافت‌کننده مطلوب نیست. مثل توهین و تحقیر، دشنام‌دادن و… .
۳٫ جنسی: آن دسته از رفتارها یا گفتارهایی که سویۀ جنسی داشته و موجب آزار یا معذّب‌شدن فرد می‌شود. مثل تجاوز، تکیه‌کلام جنسی و… .

ترس
از دیرباز، ترس و غلبه بر آن یکی از دغدغه‌های زندگی بشر بوده است؛ چنانکه نمود آن را در ادبیات، به‌عنوان آیینۀ تمام‌نمای زندگی انسان، شاهد هستیم. این مفهوم هم در ادبیات شفاهی و هم در ادبیات مکتوب جهان به چشم می‌خورد. شاید قدیمی‌ترین داستانی که به‌طورِخاص به موضوع ترس پرداخته و در حافظه‌ها مانده است، داستان «جوانی که بلد نبود بترسد» از برادران گریم باشد که به‌گونه‌ای کاملاً متفاوت داستان زندگی مردی را بازگو می‌کند که ترسیدن را بلد نیست و برای درک این حس به سفر می‌رود. در پایان داستان او نیز مانند تمامی انسان‌ها ترس را تجربه می‌کند. ترس با زندگی بشر عجین شده است، به‌گونه‌ای‌که فرار از آن ممکن نیست. لکن انسان بدون داشتن حسّ امنیت نمی‌تواند به زندگی ادامه دهد. انسان و به‌طورِخاص کودک، نیاز شدیدی به لمس این حس دارد. یکی از راه‌های کسب امنیت، مقابله با ترس‌هایی است که هر فرد با آن‌ها مواجه می‌شود. ازآنجاکه بسیاری از این ترس‌ها در بین افراد مختلف مشترک است، هر فرد می‌تواند با آشنایی با این ترس‌ها خود را برای مواجهه و مقابله با آن‌ها آماده نماید. یکی از راه‌هایی که به‌خوبی می‌تواند در این مورد یاریگر و راهنمای افراد، خصوصاً کودکان باشد، ادبیات است. جنیس.آی.نیکلسون از «کتاب» به‌عنوان پاشنه‌آشیل ترس یاد می‌کند و می‌گوید: «کتاب‌های کودکان، پر از شخصیت‌هایی است که با مسائل و مشکلاتی روبه‌رویند که کودکانمان در جامعه گرفتار آن هستند. داستان خوب این امکان را به کودکان می‌دهد تا با شخصیت‌های داستان همذات‌پنداری کنند و در غم و شادی شخصیت‌ها شریک شوند. زمانی که این فعالیت‌های خلاقانه، امکان برقراری رابطه عمیقی بین خواننده و شخصیت‌های داستان فراهم کند، ادبیات کودک می‌تواند در نقش یک ابزار قدرتمند درزمینۀ کمک به بچه‌ها، برای غلبه بر ترس‌ها و مشکلاتشان ظاهر شود.»
از نمونه‌ترس‌هایی که در ارزیابی محصولات رسانه‌ای به آن‌ها توجه می‌شود می‌توان به مواردی همچون ارواح، صدای عجیب‌وغریب، پرت‌شدن، جدایی از خانواده و… اشاره کرد.
ناهنجاری اجتماعی
«هنجار» مجموعه‌قواعد زیست فردی و اجتماعی است که بخشی از فرهنگ یک جامعه به‌حساب آید. این فرهنگ و به تبع آن هنجارها از تاریخ، جهان‌بینی، ایدئولوژی، نظم سیاسی و… متأثر است.
ناهنجاری اجتماعی در بیانی دیگر همان کج‌روی اجتماعی است. «گیدنز» کج‎روی را ناهمنوایی با هنجار یا مجموعۀ هنجارهای معیّنی تعریف می‌کند که توسط تعداد قابلِ‌ملاحظه‌ای از مردم در اجتماع یا جامعه‌ای، پذیرفته شده است. تعداد قابلِ‌ملاحظه در اینجا به بیانی دیگر، عرف عام جامعه است.
این عرف عام کاملاً نسبی است و از جامعه‌ای محلی یا شهری به جامعۀ محلی یا شهری دیگر متفاوت است.
از مصادیق ناهنجاری‌های اجتماعی که مورد ارزیابی قرار می‌گیرند می‌توان سیگارکشیدن، نمایش و استفاده از مشروبات الکلی، برهنگی، نمایش و استعمال مواد مخدر، ریختن زباله و… را ذکر کرد.
ناهنجاری‌های دینی
هنجارهای دین اسلام در این طرح با توجه به رویکرد ذهنی جامعه از هنجارهای دینی تنظیم و تصویب می‌گردد. بنابراین ملاک اصلی در هنجارهای دینی همان مقدسات یا خطوط قرمزی است که جامعه به‌عنوان ارزش‌های دینی برشمرده و طبقۀ متدینین خود را ملزم به حفظ حدود آن می‌کند. با این توضیح، عناوین مشترک همچون مسائل انسانی در اخلاق مثل حفظ امید و نفی پوچی یا قبح ظلم یا رعایت قانون و… در این طرح قرار نمی‌گیرد. آنچه مدِّنظر است مسائلی است که مستقیماً به منابع دین اسلام منتسب شده و در شمار آموزه‌های اسلامی جای می‌گیرد.
اقسام ناهنجاری‌های دینی
به‌صورت‌کلّی هنجارهای اسلامی به سه دسته تقسیم می‌شود:
۱) هنجارهای اعتقادی اسلام (توحید، نبوت، امامت، معاد، عدل)
۲) هنجارهای اخلاقی اسلام (رذیلت‌ها و فضیلت‌های سفارش شده در کتاب و سنت)
۳) هنجارهای فقهی و شرعی اسلام (دستورات و آداب دینی که در شریعت اسلام وجود دارد.)
نفی هریک از هنجارهای اسلامی، ناهنجاری دینی می‌باشد و در ارزیابی مورد بررسی قرار می‌گیرد. از نمونه‌ناهنجاری‌های دینی در مورد اصول عقاید اسلامی می‌توان به نفی وجود خداوند متعال، باورنداشتن به ولایت و امامت پیامبران و امامان (ع) اشاره کرد.
از نمونه‌های ناهنجاری‌ اخلاقی اسلام می‌توان به ریا، بی‌غیرتی، سخن‌چینی، حسادت و… اشاره کرد.
در دستۀ نهایی که مربوط به ناهنجاری‌های فقهی و شرعی است مواردی همچون دروغگویی، بدحجابی و آرایش نامتعارف و… مورد ارزیابی قرار می‌گیرد.

پیام مثبت چیست؟
در توضیح این معیار ضروری است دو واژۀ «پیام» و «مثبت» را تعریف کرده و ترکیب آن‌ها را به‌عنوان یکی از معیارهای ارزیابی محصولات رسانه‌ای تبیین کنیم. شدّت شاخص‌ها در معیار پیام مثبت با توجه به جایگاه آن‌ها در روایت اثر، رتبه‌بندی می‌شود. بنابراین در ادامۀ توضیحاتِ این معیار، نکاتی دربارۀ اقسام و کیفیت روایت‌ها در محصولات رسانه‌ای تبیین می‌گردد.
مقصود از پیام
«پیام» عبارت است از محتوایی که از طریق رسانه به مخاطب منتقل می‌شود و می‌توان آن را در قالب مفاهیم منعکس کرد. گاهی در یک محصول رسانه‌ای، پیام‌هایی به‌صورت پنهان و ناخودآگاه به مخاطب منتقل می‌شود که منتقدِ آثارِ هنری با تحلیل و نقد فرمِ اثر به آن دست می‌یابد؛ این دسته از پیام‌ها که مخاطب التفاتی به آن‌ها پیدا نمی‌کند، از مقصود شیوه‌نامۀ ارزیابی خارج است. بنابراین شاخص‌های مذکور در این معیار غالباً صریح و قابلِ‌فهم است و مخاطب با اندکی توجه آن را تصدیق می‌کند.
اقسام پیام
پیام‌های محصولات رسانه‌ای را به انواع مختلف می‌توان تقسیم کرد ولی در ادامه با توجه به جامعیت و روشنیِ تقسیم، به بیان یک نوع از تقسیم پیام‌ها بسنده می‌کنیم:
پیام‌ها در یک دسته‌بندی کلّی به دو دستۀ پیام‌های توصیفی و پیام‌های ارزشی تقسیم می‌شوند.
پیام‌های توصیفی: مقصود از پیام‌های توصیفی پیام‌هایی است که توصیف و اِخبار از حقایق هستی محسوب می‌شوند. به‌عبارت‌دیگر هر گزاره یا اطلاعی از حقایق مختلف را می‌توان یک پیام توصیفی دانست. مثلاً اطلاعاتی از بدن انسان، طبیعت، زمان و… .
کیفیت پیام‌های توصیفی با ملاک «صدق» و «کذب» سنجیده می‌شود. یعنی پیام موجود در محصول رسانه‌ای یا اطلاعاتی صحیح از جهان است یا دروغ و کذب محسوب می‌شود.
پیام‌های ارزشی: پیامی که اشاره به یک ارزش اخلاقی در رفتار انسان داشته باشد که معمولاً در قالب گزاره‌های «باید» یا «نباید» بیان می‌شود. مثلاً ضرورت احترام به پدرومادر یک ارزش اخلاقی در رفتار انسان است.
کیفیت پیام‌های ارزشی با ملاک «خوب» یا «بد» سنجیده می‌شود. یعنی آنچه را که فطرت انسان به‌عنوان رفتار خوب یا رفتار بد تلقّی می‌کند در پیام‌های ارزشی جای می‌گیرد.
مقصود از واژه «مثبت»
توجه به این نکته ضروری است که منظور از مثبت، همان «صادق» در گزاره‌های توصیفی و «خوب» در گزاره‌های ارزشی نیست؛ چراکه مصرف‌کنندۀ محصول رسانه‌ای با دیدن نتایج ارزیابی‌های صورت‌گرفته، تصمیم می‌گیرد که از آن محصول رسانه‌ای استفاده کند یا خیر. بنابراین، مثبت یا منفی‌بودنِ پیام وابسته به تناسب یک پیام با دوره‌های سنی مختلف است.
مثلاً مرگ یک حقیقت صادق است، ولی بیان و محورقرارگرفتن آن برای دوره‌های سنی پایین آسیب‌هایی را ایجاد می‌کند و ممکن است موجب افسردگی یا احساس ترس و تنهایی در آن‌ها شود. بنابراین این پیام را نمی‌توان برای دورۀ سنی ۷ و ۸ سال، پیام مثبت دانست.
از نمونه پیام‌های مثبتی که در ارزیابی محصولات رسانه ای مورد توجه قرار می‌گیرند می‌توان به مواردی همچون: صبر و حوصله، تعقل و تفکر، خانواده دوستی، احترام به پدر و مادر، بخشندگی، خوش اخلاقی و شادابی، حفظ میراث فرهنگی و تاریخی و … اشاره کرد.

نمونه‌هایی از معیارهای ارزیابی
خشونت ترس پیام مثبت ناهنجاری اجتماعی ناهنجاری دینی
چک زدن ارواح صبر و حوصله سیگارکشیدن نفی وجود خداوند متعال
با تبر کشتن صدای عجیب و غریب تعقل و تفکر نمایش و استفاده از مشروبات الکلی باورنداشتن به ولایت و امامت پیامبران و امامان (ع)
اسیدپاشیدن پرت‌شدن خانواده‌دوستی برهنگی ریا
توهین‌کردن جدایی از خانواده احترام به پدر و مادر نمایش و استعمال مواد مخدر بی‌غیرتی
دشنام‌دادن شکنجه بخشندگی ریختن زباله سخن‌چینی
تجاوز صدای بلند و گوش‌خراش خوش‌اخلاقی و شادابی خیانت‌کردن حسادت
تکیه‌کلام جنسی جانوران خزنده حفظ میراث فرهنگی و تاریخی آسیب‌رساندن به طبیعت دروغگویی

برای رسیدن به اهدافی که سامانه سهم می‌خواهد در بخش ارزیابی محصولات رسانه‌ای برسد از اسنادی بر پایۀ مفاهیم علمی بهره می‌گیرد که انتخاب نوع اسناد با توجه به جامعه ایرانی، اسلامی و مخاطبان در رده‌های سنی مختلف، می‌توان به اسناد جامعه‌شناسی، روان‌شناسی رشد، تعلیم و تربیت، رسانه‌شناسی، خلقیات جامعۀ ایرانی و روش‌های علمی ارزیابی و تحلیل داده‌ها اشاره کرد.